Thu nhập tính thuế thu nhập doanh nghiệp không phải là lợi nhuận trên báo cáo tài chính, nhưng xuất phát từ đó. Tờ khai quyết toán đi theo một chuỗi cố định: lợi nhuận kế toán trước thuế, cộng điều chỉnh tăng (chủ yếu là chi phí không được trừ), trừ điều chỉnh giảm, ra thu nhập chịu thuế; trừ thu nhập miễn thuế và lỗ được chuyển, ra thu nhập tính thuế; nhân thuế suất, trừ số đã tạm nộp, ra số phải nộp thêm hoặc nộp thừa.
Bài thực hành đi hết chuỗi này với số liệu của một công ty sản xuất nhỏ, năm tính thuế 2026. Bài không dùng số thứ tự chỉ tiêu; các chỉ tiêu trên tờ khai được sắp đúng theo chuỗi trên, nên hiểu chuỗi là điền được.
Mục tiêu bài học và bộ số liệu mẫu
Học xong, người học tự lập bảng tính quyết toán từ báo cáo kết quả kinh doanh, phân biệt được điều chỉnh tăng, điều chỉnh giảm, thu nhập miễn thuế, lỗ chuyển, và giải thích được số phải nộp thêm.
Công ty giả định sản xuất bao bì giấy, năm 2026 (đơn vị triệu đồng):
- Tổng doanh thu năm: 4.200 — thuộc nhóm trên 3 tỷ đến 50 tỷ đồng, thuế suất 17% theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 67/2025/QH15.
- Lợi nhuận kế toán trước thuế: 380.
- Trong chi phí có: 15 chi mua vật tư lặt vặt không có hoá đơn; 5 tiền phạt vi phạm hành chính; 2 tiền chậm nộp thuế; 18 khấu hao một xe ô tô đứng tên công ty nhưng dùng cho việc riêng của thành viên góp vốn.
- Năm 2025 đã bị loại 10 chi phí trích trước chưa có chứng từ; năm 2026 khoản này đã chi thực tế, đủ hoá đơn, chứng từ.
- Doanh thu tài chính có 20 cổ tức nhận từ một công ty cổ phần trong nước.
- Lỗ tính thuế năm 2024 còn chưa chuyển hết: 60.
- Đã tạm nộp bốn quý: 50.
Bước một: điều chỉnh tăng — chi phí không được trừ
Điều chỉnh tăng là những khoản đã làm giảm lợi nhuận kế toán nhưng không được trừ khi tính thuế, nên phải cộng trở lại.
| Khoản | Số tiền | Lý do |
|---|---|---|
| Vật tư không có hoá đơn | 15 | Thiếu hoá đơn, chứng từ hợp pháp |
| Tiền phạt vi phạm hành chính | 5 | Khoản chi không được trừ theo luật |
| Tiền chậm nộp thuế | 2 | Như trên |
| Khấu hao xe dùng việc riêng | 18 | Tài sản không phục vụ hoạt động kinh doanh |
| Cộng | 40 |
Các nhóm điều chỉnh tăng khác hay gặp: chi vượt mức khống chế theo quy định; chi phí lãi vay vượt ngưỡng với doanh nghiệp có giao dịch liên kết (xem quy định về giao dịch liên kết, Nghị định 255/2026/NĐ-CP); doanh thu tính thuế cao hơn doanh thu kế toán do khác thời điểm ghi nhận. Mỗi khoản trên tờ khai được xếp vào dòng riêng theo tính chất, nên bảng tính nháp cũng nên tách dòng như vậy.
Bước hai: điều chỉnh giảm và thu nhập chịu thuế
Điều chỉnh giảm là những khoản ngược lại: đã làm tăng lợi nhuận kế toán nhưng không tính vào thu nhập chịu thuế năm nay, hoặc chi phí được trừ năm nay nhưng chưa ghi vào chi phí kế toán năm nay.
Trong bộ số liệu, khoản chi trích trước 10 đã bị loại năm 2025; năm 2026 chi thật, đủ chứng từ, được trừ khi tính thuế năm 2026. Nhưng về kế toán, khoản này đã nằm trong chi phí năm 2025, không nằm trong lợi nhuận năm 2026. Vì vậy điều chỉnh giảm 10.
Thu nhập chịu thuế = 380 + 40 − 10 = 410.
Chỗ hay nhầm: có người đưa cổ tức vào điều chỉnh giảm. Cổ tức nhận từ doanh nghiệp trong nước đã nộp thuế thu nhập doanh nghiệp là thu nhập miễn thuế, đi vào dòng riêng ở bước sau, không phải điều chỉnh giảm. Kết quả cuối cùng như nhau nhưng xếp sai dòng làm tờ khai khó đối chiếu.
Bước ba: thu nhập miễn thuế, lỗ chuyển và thu nhập tính thuế
- Thu nhập miễn thuế: cổ tức 20.
- Lỗ được chuyển: lỗ tính thuế các năm trước được chuyển trừ vào thu nhập năm sau trong thời hạn luật cho phép (lâu nay là không quá 5 năm liên tục kể từ năm sau năm phát sinh lỗ; kiểm tra quy định hiện hành). Lỗ năm 2024 còn 60, chuyển hết vào năm 2026.
Thu nhập tính thuế = 410 − 20 − 60 = 330.
Lưu ý: lỗ được chuyển là lỗ theo tờ khai quyết toán (lỗ tính thuế), không phải lỗ trên báo cáo tài chính. Năm 2024 báo cáo có thể lỗ 100 nhưng sau điều chỉnh tăng chỉ còn lỗ tính thuế 60. Phụ lục chuyển lỗ trên hồ sơ quyết toán theo dõi số lỗ từng năm phát sinh, số đã chuyển và số còn lại — giữ bảng theo dõi này qua các năm, đừng tính lại từ đầu mỗi lần.
Bước bốn: thuế suất, số tạm nộp và số phải nộp thêm
| Chỉ tiêu | Triệu đồng |
|---|---|
| Thu nhập tính thuế | 330 |
| Thuế suất | 17% |
| Thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp cả năm | 56,1 |
| Đã tạm nộp bốn quý | 50 |
| Phải nộp thêm | 6,1 |
Tỷ lệ tạm nộp: 50 / 56,1 ≈ 89%, cao hơn tỷ lệ tối thiểu lâu nay áp dụng nên phần 6,1 nộp theo hạn quyết toán, không bị tính tiền chậm nộp nếu nộp đúng hạn. Hạn nộp hồ sơ quyết toán và tiền thuế còn thiếu: ngày cuối cùng của tháng thứ ba sau năm tài chính theo Luật Quản lý thuế, tức 31/3/2027; kiểm tra văn bản mới nếu có thay đổi.
Nếu doanh nghiệp có ưu đãi thuế (miễn, giảm theo dự án, theo địa bàn, hoặc miễn 3 năm cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thành lập mới theo Nghị quyết 198/2025/QH15), số thuế được miễn, giảm được kê ở phụ lục ưu đãi và trừ trước khi ra số phải nộp.
Lập bảng đối chiếu kế toán và thuế để lưu hồ sơ
Tờ khai chỉ ghi con số; lý do nằm ở bảng tính của kế toán. Nên lập một bảng đối chiếu một trang, lưu cùng hồ sơ quyết toán, gồm bốn cột: khoản điều chỉnh, số tiền, căn cứ (hoá đơn nào, hợp đồng nào, quy định nào), người duyệt. Với công ty mẫu, bảng có sáu dòng: bốn dòng điều chỉnh tăng, một dòng điều chỉnh giảm, một dòng thu nhập miễn thuế; cộng thêm bảng theo dõi lỗ.
Bảng này có ba công dụng. Thứ nhất, năm sau người khác làm kế toán vẫn hiểu vì sao có con số 10 điều chỉnh giảm. Thứ hai, khi cơ quan thuế kiểm tra, trả lời được ngay từng dòng thay vì lục lại chứng từ. Thứ ba, nó giúp chủ doanh nghiệp thấy những khoản chi đang “mất” tiền thuế: 15 triệu đồng chi không hoá đơn làm tăng thuế 2,55 triệu đồng, đủ để thay đổi thói quen mua hàng không lấy hoá đơn.
Một bảng đối chiếu tốt cũng cho thấy khoản nào lặp lại mỗi năm. Xe dùng việc riêng năm nào cũng bị loại khấu hao thì nên xử lý dứt điểm về mặt tài sản, thay vì năm nào cũng điều chỉnh tăng.
Bài tập tự làm, lỗi hay gặp và chỗ tự kiểm tra
Bài tập. Công ty thương mại năm 2026: tổng doanh thu 2.700; lợi nhuận kế toán 150; chi không hoá đơn 12; chi phí khấu hao tài sản không dùng cho kinh doanh 8; không có điều chỉnh giảm; không có thu nhập miễn thuế; lỗ năm 2023 còn 40; đã tạm nộp 18. Tính số phải nộp thêm.
Lời giải ngắn. Thu nhập chịu thuế: 150 + 12 + 8 = 170. Thu nhập tính thuế: 170 − 40 = 130. Doanh thu không quá 3 tỷ đồng nên thuế suất 15%: 130 × 15% = 19,5. Phải nộp thêm: 19,5 − 18 = 1,5.
Lỗi hay gặp:
- Lấy lợi nhuận sau thuế thay vì trước thuế làm điểm xuất phát.
- Bỏ sót điều chỉnh tăng cho tiền phạt hành chính, tiền chậm nộp vì nghĩ “đã nộp nhà nước rồi”.
- Chuyển lỗ theo số lỗ kế toán thay vì lỗ tính thuế; chuyển lỗ quá thời hạn.
- Xác định thuế suất theo doanh thu một mảng thay vì tổng doanh thu năm.
- Quên trừ số đã tạm nộp, dẫn tới nộp trùng.
Tự kiểm tra: lợi nhuận kế toán trên tờ khai phải khớp báo cáo kết quả kinh doanh nộp kèm; số tạm nộp khớp các chứng từ nộp tiền trên tài khoản thuế điện tử; số lỗ chuyển khớp phụ lục chuyển lỗ các năm trước đã nộp. Khi chưa chắc một khoản chi có được trừ không, tra văn bản hướng dẫn thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý trước hạn nộp, không đợi tới khi bị kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp lỗ thì có phải nộp tờ khai quyết toán không?
Có. Doanh nghiệp lỗ vẫn phải nộp hồ sơ quyết toán đúng hạn; đây cũng là căn cứ để được chuyển lỗ sang các năm sau. Không nộp thì vừa bị xử lý chậm nộp hồ sơ vừa khó chứng minh số lỗ.
Chi phí bị loại khi quyết toán có phải sửa sổ kế toán không?
Không. Kế toán ghi theo chuẩn mực và chế độ kế toán; thuế điều chỉnh trên tờ khai. Hai bên khác nhau là bình thường, chỉ cần bảng đối chiếu giải thích từng khoản điều chỉnh.
Lỗ năm nay có được trừ vào lợi nhuận năm trước không?
Không. Lỗ tính thuế chỉ được chuyển sang các năm sau trong thời hạn luật cho phép, không chuyển ngược về năm trước.
Doanh thu vượt 3 tỷ đồng ở tháng cuối năm thì thuế suất tính thế nào?
Thuế suất xác định theo tổng doanh thu cả năm, nên nếu cả năm vượt 3 tỷ đồng thì áp 17% cho toàn bộ thu nhập tính thuế của năm, không chia phần trước và sau khi vượt. Điều kiện chi tiết xem văn bản hướng dẫn Luật 67/2025/QH15.
Cổ tức nhận từ công ty ở nước ngoài có được miễn như cổ tức trong nước không?
Không đương nhiên. Thu nhập nhận từ nước ngoài có quy định riêng về kê khai và trừ số thuế đã nộp ở nước ngoài. Trường hợp này nên tra quy định cụ thể hoặc hỏi cơ quan thuế.
Tờ khai quyết toán có cần kèm báo cáo tài chính không?
Hồ sơ quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp đi kèm báo cáo tài chính năm và các phụ lục liên quan theo quy định. Nộp tờ khai mà thiếu báo cáo tài chính là hồ sơ chưa đầy đủ.
