Số thuế thu nhập cá nhân trên phiếu lương được tính theo đúng một chuỗi: tổng thu nhập → loại các khoản không chịu thuế → thu nhập chịu thuế → trừ bảo hiểm bắt buộc phần người lao động đóng → trừ giảm trừ gia cảnh (15,5 triệu đồng/tháng cho bản thân, 6,2 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc, áp dụng từ kỳ tính thuế 2026) → thu nhập tính thuế → áp biểu thuế luỹ tiến từng phần. Muốn biết vì sao bị trừ bao nhiêu, chỉ cần dò lại từng mắt xích đó.
Phần lớn thắc mắc “sao tháng này trừ nhiều thế” đến từ ba chỗ: có thưởng, người phụ thuộc chưa được tính, hoặc một khoản phụ cấp bị coi là chịu thuế. Bài học dưới đây đọc một phiếu lương giả định từ trên xuống, dừng ở từng dòng để giải thích.
Mục tiêu bài học
Học xong, người đi làm tự làm được ba việc: xác định dòng nào trên phiếu lương chịu thuế; tự tính lại thu nhập tính thuế của tháng; và biết hỏi phòng nhân sự, kế toán câu gì khi thấy số không khớp.
Bài không nêu biểu thuế luỹ tiến vì biểu này được sửa trong đợt sửa Luật Thuế thu nhập cá nhân; bước cuối cùng từ thu nhập tính thuế ra số thuế, người học tra biểu hiện hành trong văn bản hướng dẫn (Nghị định 253/2026/NĐ-CP, Thông tư 87/2026/TT-BTC). Toàn bộ phần trước bước đó thì tự làm được ngay.
Phiếu lương mẫu
Giả sử một nhân viên văn phòng có một con nhỏ đã đăng ký người phụ thuộc, nhận phiếu lương tháng 9/2026 như sau (đơn vị: đồng):
| Dòng | Số tiền |
|---|---|
| Lương theo hợp đồng | 20.000.000 |
| Phụ cấp trách nhiệm | 2.000.000 |
| Hỗ trợ bữa ăn | 1.000.000 |
| Tiền làm thêm giờ (10 giờ, trả 150% đơn giá giờ thường 100.000 đồng) | 1.500.000 |
| Thưởng hoàn thành chỉ tiêu quý | 3.000.000 |
| Tổng thu nhập | 27.500.000 |
| Bảo hiểm bắt buộc phần người lao động (giả định) | 2.100.000 |
| Thuế thu nhập cá nhân | ? |
Mọi con số là tự đặt. Tỷ lệ bảo hiểm và mức lương đóng bảo hiểm thực tế theo quy định hiện hành và hợp đồng của từng người.
Bước 1: tách khoản không tính vào thu nhập chịu thuế
Không phải mọi đồng trên phiếu lương đều chịu thuế. Với phiếu mẫu:
- Tiền làm thêm giờ: phần trả cao hơn so với tiền lương giờ làm bình thường được miễn thuế. 10 giờ × 100.000 đồng = 1.000.000 đồng là phần lương bình thường, chịu thuế; 500.000 đồng chênh lệch được miễn.
- Hỗ trợ bữa ăn: tuỳ hình thức chi và mức chi, khoản này có thể không tính hoặc chỉ tính một phần vào thu nhập chịu thuế theo văn bản hướng dẫn hiện hành. Trong ví dụ, giả sử toàn bộ 1 triệu đồng thuộc diện không tính.
- Phụ cấp trách nhiệm và thưởng: tính vào thu nhập chịu thuế.
Thu nhập chịu thuế tháng 9: 27.500.000 − 500.000 − 1.000.000 = 26.000.000 đồng.
Đây là bước hay bị bỏ qua nhất khi người lao động tự tính. Nếu coi cả 27,5 triệu là chịu thuế thì kết quả tự tính sẽ cao hơn số công ty trừ, và người ta lại tưởng công ty tính sai.
Bước 2: trừ bảo hiểm và giảm trừ gia cảnh
| Phép tính | Số tiền |
|---|---|
| Thu nhập chịu thuế | 26.000.000 |
| Trừ bảo hiểm bắt buộc phần người lao động | − 2.100.000 |
| Trừ giảm trừ bản thân | − 15.500.000 |
| Trừ giảm trừ một người phụ thuộc | − 6.200.000 |
| Thu nhập tính thuế | 2.200.000 |
Mức giảm trừ 15,5 triệu và 6,2 triệu đồng áp dụng từ kỳ tính thuế 2026 theo Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15. Nếu công ty vẫn dùng mức cũ cho các tháng của năm 2026, số thuế tạm khấu trừ sẽ cao hơn; phần chênh được xử lý khi quyết toán, nhưng nên hỏi lại ngay.
Người phụ thuộc chỉ được trừ khi đã đăng ký và đủ điều kiện. Con mới sinh mà chưa nộp hồ sơ đăng ký thì tháng đó công ty chưa trừ 6,2 triệu — đây là lý do phổ biến nhất khiến hai đồng nghiệp cùng lương mà bị trừ thuế khác nhau.
Bước 3: từ thu nhập tính thuế ra số thuế trên phiếu
Thu nhập tính thuế 2,2 triệu đồng được đưa vào biểu thuế luỹ tiến từng phần hiện hành. “Luỹ tiến từng phần” nghĩa là: phần thu nhập nằm trong khoảng nào chịu thuế suất của khoảng đó, không phải toàn bộ thu nhập chịu một thuế suất. Với 2,2 triệu đồng, toàn bộ nằm trong bậc thấp nhất của biểu.
Ba điều người đọc phiếu lương cần nhớ ở bước này:
- Số trên phiếu là số tạm khấu trừ theo tháng. Số chính thức cả năm được xác định khi quyết toán.
- Thu nhập tăng thêm một triệu không làm “nhảy bậc” toàn bộ lương; chỉ phần vượt qua ranh giới bậc mới chịu thuế suất cao hơn. Nỗi sợ “được tăng lương lại lĩnh ít hơn” là hiểu sai cách tính.
- Muốn tự kiểm lại con số cuối, dùng biểu thuế trong văn bản hiện hành hoặc công cụ tính của cơ quan thuế, nhập đúng thu nhập tính thuế vừa tính được.
Một cách tự kiểm tra nhanh mà không cần biểu thuế: so thu nhập tính thuế tự tính với con số tương ứng trên bảng lương chi tiết (nhiều công ty có cột này). Nếu hai con số khớp mà số thuế vẫn khác thì công ty đang dùng biểu thuế khác; nếu thu nhập tính thuế đã khác thì lệch nằm ở bước 1 hoặc bước 2 — gần như luôn là một khoản phụ cấp được phân loại khác, hoặc người phụ thuộc chưa được ghi nhận. Chỉ ra đúng bước lệch thì câu hỏi gửi phòng nhân sự sẽ ngắn và được trả lời nhanh.
Vì sao tháng này bị trừ khác tháng trước
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Hỏi ai, hỏi gì |
|---|---|---|
| Tháng có thưởng bị trừ nhiều hẳn | Thưởng cộng vào thu nhập chịu thuế tháng trả thưởng, đẩy một phần thu nhập lên bậc cao hơn | Không cần hỏi; khi quyết toán năm, thu nhập được tính lại theo cả năm |
| Cùng lương với đồng nghiệp mà bị trừ nhiều hơn | Người phụ thuộc chưa đăng ký, hoặc đồng nghiệp có nhiều người phụ thuộc | Nhân sự: người phụ thuộc của mình đã được ghi nhận từ tháng nào |
| Tháng đầu đi làm bị trừ 10% | Đang ký hợp đồng dưới 3 tháng hoặc hợp đồng thử việc riêng | Nhân sự: loại hợp đồng; hỏi về cam kết thu nhập thấp nếu đủ điều kiện |
| Phụ cấp mới xuất hiện kèm thuế tăng | Phụ cấp đó chịu thuế | Kế toán: khoản này thuộc loại nào |
Bài tập tự làm, lỗi hay gặp và chỗ tự kiểm tra
Bài 1. Lương 18 triệu, phụ cấp chịu thuế 1 triệu, bảo hiểm 1,6 triệu, độc thân. Thu nhập tính thuế là bao nhiêu? Bài 2. Làm thêm 8 giờ ngày nghỉ, trả 200% đơn giá giờ 120.000 đồng. Phần nào được miễn? Bài 3. Lương 30 triệu, bảo hiểm 2,5 triệu, hai con đã đăng ký. Tính thu nhập tính thuế.
Lời giải ngắn. Bài 1: 19 − 1,6 − 15,5 = 1,9 triệu đồng. Bài 2: tổng trả 1.920.000 đồng, phần lương bình thường 960.000 đồng, miễn 960.000 đồng chênh lệch. Bài 3: 30 − 2,5 − 15,5 − 12,4 = −0,4, tức thu nhập tính thuế bằng 0, không phát sinh thuế.
Lỗi hay gặp: tính thuế trên tổng thu nhập; quên trừ bảo hiểm; tự trừ người phụ thuộc chưa đăng ký; so số thuế tháng có thưởng với tháng không thưởng rồi kết luận sai. Tự kiểm tra số thuế đã bị khấu trừ và người phụ thuộc đã đăng ký trên ứng dụng thuế trên điện thoại hoặc tài khoản thuế điện tử cá nhân, đăng nhập bằng số định danh cá nhân. Người muốn đọc kỹ thêm về điều kiện người phụ thuộc có thể xem mục giảm trừ gia cảnh trên Khấu Trừ.
Câu hỏi thường gặp
Tiền thuê nhà công ty trả thay có tính vào thu nhập chịu thuế không?
Có, khoản công ty trả thay tiền thuê nhà cho người lao động thường được tính vào thu nhập chịu thuế, nhưng theo cách xác định riêng và có giới hạn trong văn bản hướng dẫn. Cần tra cách tính hiện hành và xem kế toán đã đưa khoản này vào phiếu lương như thế nào.
Lương thoả thuận là lương “net” thì thuế tính thế nào?
Khi thoả thuận lương sau thuế, công ty phải quy đổi ngược ra thu nhập trước thuế để tính và khấu trừ. Phiếu lương đúng vẫn phải thể hiện thu nhập chịu thuế đã quy đổi và số thuế công ty nộp thay, để người lao động biết thu nhập thật của mình trên giấy tờ thuế.
Bảo hiểm tự nguyện, bảo hiểm nhân thọ công ty mua có bị tính thuế không?
Tuỳ loại và cách mua. Một số khoản bảo hiểm do công ty mua cho người lao động được tính vào thu nhập chịu thuế, một số không. Cần xem khoản đó được ghi thế nào trên phiếu lương và hỏi kế toán căn cứ phân loại.
Tháng thưởng Tết bị trừ nhiều có được trả lại không?
Số trừ hằng tháng là tạm tính. Khi quyết toán năm, thu nhập cả năm được tính lại với giảm trừ của 12 tháng; nếu số đã tạm nộp lớn hơn số phải nộp thì được hoàn hoặc bù trừ theo quy định.
Nghỉ không lương nửa tháng thì giảm trừ bản thân có giảm theo không?
Không. Giảm trừ bản thân tính đủ 15,5 triệu đồng cho mỗi tháng, không chia theo số ngày làm việc thực tế.
Phiếu lương không ghi dòng thuế thì có phải là không bị trừ không?
Không chắc. Có công ty chỉ ghi số thực lĩnh. Người lao động có quyền đề nghị phiếu lương chi tiết và có thể tự xem số đã bị khấu trừ trên ứng dụng thuế sau khi công ty nộp tờ khai.
