Muốn còn lãi sau thuế, chủ hộ phải đặt giá bán từ dưới lên: giá vốn, cộng chi phí cố định phân bổ cho mỗi sản phẩm, cộng lãi mong muốn, rồi chia cho phần còn lại sau khi trừ các tỷ lệ tính trên doanh thu — thuế, phí nền tảng, phí thanh toán. Làm ngược lại, lấy giá đối thủ rồi trừ dần, là cách phổ biến nhất để bán đông khách mà cuối năm không còn gì.
Lý do: với phương pháp mà hộ kinh doanh đã quen, thuế tính bằng tỷ lệ trên doanh thu, nên lỗ vẫn phải nộp và ngành biên mỏng bị ảnh hưởng nặng nhất. Tỷ lệ theo nhóm ngành lâu nay tại Thông tư 40/2021/TT-BTC (ví dụ phân phối hàng hoá 1% thuế giá trị gia tăng cộng 0,5% thuế thu nhập cá nhân). Từ 2026 cách tính thuế của hộ đang thay đổi theo luật mới và việc bỏ thuế khoán; các con số dưới đây là giả định để luyện cách đặt giá, cần tra phương pháp và tỷ lệ hộ mình đang áp dụng.
Mục tiêu bài học và bốn lớp của một giá bán
Học xong, chủ hộ tự lập được bảng giá cho sản phẩm chính, biết mỗi món đang lãi bao nhiêu sau thuế và phí, và biết khi nào tăng giá là bắt buộc chứ không phải tham lam. Một giá bán gồm bốn lớp:
| Lớp | Gồm gì | Tính theo |
|---|---|---|
| Giá vốn trực tiếp | Hàng nhập, nguyên liệu, bao bì | Mỗi sản phẩm |
| Chi phí cố định phân bổ | Thuê mặt bằng, lương, điện nước, khấu hao máy móc | Tổng tháng chia số sản phẩm bán dự kiến |
| Khoản tính trên doanh thu | Thuế theo tỷ lệ, phí nền tảng, phí quẹt thẻ | Phần trăm giá bán |
| Lãi mong muốn | Tiền công của chủ và phần tích luỹ | Mỗi sản phẩm hoặc phần trăm |
Lớp thứ ba khác hẳn ba lớp kia vì nó tăng theo giá bán. Không thể cộng nó như một khoản cố định mà phải chia.
Công thức đặt giá khi có khoản tính trên doanh thu
Giá bán = (giá vốn + chi phí cố định phân bổ + lãi mong muốn) ÷ (1 − tổng tỷ lệ tính trên doanh thu)
Vì sao phải chia mà không cộng? Giả sử cần thu về 100.000 đồng sau khi trừ 10% phí và thuế. Cộng 10% thành 110.000 đồng thì 10% của 110.000 là 11.000, chỉ còn 99.000. Chia 100.000 cho 0,9 được khoảng 111.100 đồng, trừ 10% còn đúng 100.000. Chênh lệch nhỏ ở một món, nhưng nhân với vài nghìn món mỗi tháng là thành tiền.
Ba chỗ lấy số liệu cho công thức:
- Giá vốn lấy từ hoá đơn, phiếu mua hàng gần nhất, không lấy giá nhớ trong đầu.
- Chi phí cố định lấy từ sổ chi phí ba tháng gần nhất, chia trung bình.
- Tỷ lệ thuế lấy theo nhóm ngành của hộ và phương pháp tính thuế đang áp dụng; phí nền tảng lấy theo hợp đồng với sàn, ứng dụng.
Ví dụ một: tiệm tạp hoá, biên mỏng thì thuế nặng
Giả sử một thùng nước ngọt nhập 180.000 đồng. Chi phí cố định phân bổ khoảng 8.000 đồng/thùng. Chủ tiệm muốn lãi 12.000 đồng/thùng. Tỷ lệ thuế giả định 1,5% trên doanh thu, bán tại quầy, không mất phí nền tảng.
Giá bán = (180.000 + 8.000 + 12.000) ÷ (1 − 0,015) = 200.000 ÷ 0,985 ≈ 203.000 đồng.
Thuế mỗi thùng khoảng 3.000 đồng, tức gần một phần tư tiền lãi 12.000 đồng. Nếu chủ tiệm cứ bán 200.000 đồng như trước khi phải tự khai thuế, lãi thật chỉ còn khoảng 9.000 đồng mỗi thùng. Với hàng biên mỏng như nước ngọt, sữa, gạo, mì gói, 1,5% không hề nhỏ.
Bài học: ở ngành bán lẻ hàng tiêu dùng, tỷ lệ thuế nên được so với tỷ lệ lãi, không so với giá bán. Chủ hộ nên biết từng nhóm hàng đang lãi bao nhiêu phần trăm để thấy nhóm nào “gánh” thuế nổi.
Ví dụ hai và ba: quán bún bán qua ứng dụng, tiệm tóc
Quán bún. Một tô bún bò: nguyên liệu 28.000 đồng, chi phí cố định phân bổ 10.000 đồng, lãi mong muốn 12.000 đồng, cộng 50.000 đồng. Giả sử tỷ lệ thuế nhóm dịch vụ ăn uống 4,5%.
- Bán tại quán: 50.000 ÷ 0,955 ≈ 52.400 đồng, làm tròn 53.000 đồng.
- Bán qua ứng dụng giao đồ ăn, giả sử phí nền tảng 25% giá bán: 50.000 ÷ (1 − 0,045 − 0,25) = 50.000 ÷ 0,705 ≈ 71.000 đồng.
Chênh gần 18.000 đồng giữa hai kênh không phải do quán “làm giá” mà do phí và thuế đều tính trên giá bán gộp. Doanh thu tính thuế của đơn qua ứng dụng là giá khách trả, không phải số tiền ứng dụng chuyển về sau khi trừ phí.
Tiệm tóc. Dịch vụ cắt gội: chi phí vật tư 8.000 đồng, chi phí cố định phân bổ 40.000 đồng, tiền công và lãi mong muốn 60.000 đồng, cộng 108.000 đồng. Nhóm dịch vụ có tỷ lệ cao hơn, giả sử 7%: 108.000 ÷ 0,93 ≈ 116.000 đồng. Dịch vụ có tỷ lệ lãi cao nên thuế chiếm phần nhỏ hơn trong lãi, dù tỷ lệ trên doanh thu cao hơn tạp hoá.
Khi hộ tính thuế trên thu nhập thay vì doanh thu
Nếu theo quy định hiện hành hộ của mình thuộc diện tính thuế thu nhập trên thu nhập (doanh thu trừ chi phí) thay vì trên doanh thu, logic đặt giá vẫn giữ nguyên bốn lớp, chỉ khác hai điểm:
- Phần thuế thu nhập không còn là tỷ lệ cố định trên giá bán mà phụ thuộc lãi thật cuối kỳ, nên đặt giá theo lãi trước thuế rồi dự phòng một phần lãi cho thuế.
- Chứng từ chi phí trở thành tiền: khoản mua hàng không có hoá đơn, chứng từ có thể không được tính vào chi phí, làm thuế cao hơn. Mua hàng lấy hoá đơn, trả tiền qua tài khoản kinh doanh là cách giảm thuế hợp pháp duy nhất.
Phương pháp nào áp dụng cho hộ nào phụ thuộc quy định sau đợt sửa luật và thông báo của cơ quan thuế; kiểm tra trước khi lập bảng giá năm.
Điểm hoà vốn: bán bao nhiêu mới đủ trả chi phí và thuế
Đặt giá xong, câu hỏi tiếp theo là phải bán bao nhiêu mới bắt đầu có lãi. Mỗi sản phẩm bán ra đóng góp một phần để trả chi phí cố định, gọi là phần đóng góp:
Phần đóng góp mỗi sản phẩm = giá bán − giá vốn trực tiếp − các khoản tính trên doanh thu
Với quán bún bán tại quán giá 53.000 đồng: thuế giả định 4,5% khoảng 2.400 đồng, nguyên liệu 28.000 đồng, phần đóng góp khoảng 22.600 đồng mỗi tô. Giả sử chi phí cố định cả tháng 30 triệu đồng (mặt bằng, hai người phụ, điện nước, gas). Điểm hoà vốn là 30.000.000 ÷ 22.600 ≈ 1.330 tô mỗi tháng, khoảng 44 tô mỗi ngày nếu bán 30 ngày.
Con số này giúp chủ quán trả lời những câu rất thực tế: ngày mưa bán 30 tô là đang lỗ; mở thêm buổi tối có đáng không; thuê thêm một người phụ thì phải bán thêm bao nhiêu tô. Và nó cho thấy vì sao không được quên thuế: bỏ qua 2.400 đồng thuế mỗi tô, điểm hoà vốn tính ra chỉ khoảng 1.200 tô — chủ quán sẽ tưởng mình đã có lãi trong khi thật ra vẫn đang hoà.
Bài tập tự làm, lỗi hay gặp và chỗ tự kiểm tra
Bài tập. Tiệm bánh ngọt: giá vốn một hộp bánh 45.000 đồng, chi phí cố định phân bổ 15.000 đồng, lãi mong muốn 20.000 đồng. Giả sử tỷ lệ thuế 4,5%, bán qua sàn thương mại điện tử mất phí 12%. Tính giá bán tại tiệm và trên sàn.
Lời giải ngắn. Tổng cần thu về 80.000 đồng. Tại tiệm: 80.000 ÷ 0,955 ≈ 83.800 đồng. Trên sàn: 80.000 ÷ (1 − 0,045 − 0,12) = 80.000 ÷ 0,835 ≈ 95.800 đồng.
Lỗi hay gặp:
- Cộng thuế theo phần trăm thay vì chia, thiếu một ít trên mỗi món.
- Tính doanh thu kênh ứng dụng theo tiền về tài khoản, khai thiếu doanh thu.
- Quên chi phí cố định vì “nhà mình, không mất tiền thuê”; mặt bằng của nhà vẫn có giá trị cơ hội.
- Giảm giá theo đối thủ mà không tính lại lãi sau thuế từng món.
- Nghĩ tới việc để một phần doanh thu ngoài sổ để “còn lãi”. Doanh thu qua chuyển khoản, qua sàn đều có dữ liệu; phần bị phát hiện phải nộp bù kèm tiền chậm nộp và phạt, xoá sạch lợi thế giá.
Tự kiểm tra: xem phương pháp tính thuế, nhóm ngành và kỳ khai của hộ trên tài khoản thuế điện tử hoặc ứng dụng thuế trên điện thoại; nếu thông tin nhóm ngành không khớp với hoạt động thật, liên hệ cơ quan thuế quản lý để điều chỉnh. Cách ghi sổ doanh thu, chi phí làm nền cho bảng giá có trong bài sổ sách tối thiểu của hộ kinh doanh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi giá đã gồm thuế trên bảng giá không?
Khách lẻ quan tâm số tiền phải trả, nên bảng giá tại quầy thường là giá cuối cùng. Điều quan trọng là chủ hộ biết trong giá đó có bao nhiêu là thuế để khai đủ doanh thu.
Tăng giá để bù thuế có sợ mất khách không?
Có thể, nên tăng có chọn lọc: nhóm hàng biên mỏng và bán nhiều cần điều chỉnh trước, nhóm hàng lãi cao có thể giữ giá. Mức tăng vài phần trăm thường ít ảnh hưởng hơn việc bán lỗ kéo dài.
Hàng khuyến mại, giảm giá thì doanh thu tính thuế là giá nào?
Là số tiền thực bán theo chương trình giảm giá, nếu chương trình rõ ràng và ghi nhận đúng. Tặng kèm không thu tiền cần ghi chép riêng để giải thích chênh lệch giữa hàng xuất và doanh thu.
Phí nền tảng có được trừ khi tính thuế không?
Với phương pháp tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu, phí nền tảng không được trừ khỏi doanh thu tính thuế. Nếu hộ thuộc diện tính thuế trên thu nhập thì phí nền tảng có chứng từ là một khoản chi phí.
Sàn đã khấu trừ thuế thay thì có cần tính thuế vào giá nữa không?
Có. Sàn khấu trừ thay nghĩa là sàn giữ lại tiền thuế trước khi chuyển tiền cho người bán, thuế vẫn là khoản người bán gánh. Giá bán trên sàn vẫn phải đủ để bù cả phí sàn lẫn phần thuế bị khấu trừ.
